Klimat i strefy roślinne

Półwysep Bałkański, analizowany w globalnym kontekście klimatycznym i biogeograficznym, jawi się jako jeden z najbardziej złożonych i dynamicznych regionów w całej Europie. To właśnie tutaj, na stosunkowo niewielkiej przestrzeni, dochodzi do gwałtownego zderzenia i przenikania się trzech wielkich, kontynentalnych stref klimatyczno-roślinnych: śródziemnomorskiej, kontynentalnej i alpejskiej. Ta niezwykła "kondensacja" różnorodności, niespotykana w takiej skali w żadnym innym miejscu na kontynencie, jest kluczem do zrozumienia unikalnego bogactwa przyrodniczego Bałkanów i ich statusu jako światowego "gorącego punktu" bioróżnorodności.

Ta klimatyczna i roślinna mozaika jest bezpośrednim wynikiem globalnego położenia geograficznego Bałkanów oraz ich niezwykle urozmaiconej rzeźby terenu. Położenie na styku ciepłego basenu Morza Śródziemnego i rozległego lądu Eurazji, w połączeniu z barierą, jaką tworzą potężne systemy górskie, stworzyło idealne warunki do powstania ostrych gradientów klimatycznych i niezwykłego zróżnicowania siedlisk. Zrozumienie tej "walki klimatów" jest fundamentalne dla interpretacji całej geografii fizycznej półwyspu.

W niniejszym opracowaniu dokonamy analitycznego przeglądu głównych stref klimatycznych i roślinnych Bałkanów, umieszczając je w szerszym, europejskim i światowym kontekście. Zbadamy zasięg i specyfikę każdej ze stref, od wiecznie zielonej roślinności twardolistnej po surowe murawy alpejskie. Podkreślimy globalne znaczenie Bałkanów jako unikalnego "węzła biogeograficznego" i refugium lodowcowego, które odegrało kluczową rolę w kształtowaniu współczesnej flory i fauny Europy. To spojrzenie, które pozwala docenić Półwysep Bałkański jako żywe laboratorium procesów klimatycznych i ekologicznych o znaczeniu światowym.

Bałkany jako Europejskie Skrzyżowanie Biogeograficzne

W skali kontynentu, Półwysep Bałkański zajmuje absolutnie unikalną pozycję biogeograficzną. Jest to jedyne miejsce w Europie, gdzie na tak niewielkiej przestrzeni spotykają się i przenikają aż trzy z dziewięciu głównych regionów biogeograficznych kontynentu, wyznaczonych przez Europejską Agencję Środowiska. Ta niezwykła koncentracja i zderzenie różnych światów przyrodniczych jest kluczem do zrozumienia globalnego znaczenia Bałkanów jako centrum bioróżnorodności.

Wąski pas wybrzeża Adriatyku i Morza Egejskiego należy do regionu śródziemnomorskiego. Rozległe wnętrze półwyspu, z jego nizinami i kotlinami, to część regionu kontynentalnego. Z kolei najwyższe pasma górskie – Dynarydy, Riła, Piryn – są zaliczane do regionu alpejskiego. To gwałtowne następstwo tak odmiennych stref, często na przestrzeni zaledwie kilkudziesięciu kilometrów, nie ma swojego odpowiednika w żadnym innym miejscu w Europie.

To położenie na "potrójnym styku" sprawia, że Bałkany są naturalnym korytarzem i jednocześnie barierą dla migracji gatunków. Spotykają się tu gatunki o pochodzeniu środkowoeuropejskim, śródziemnomorskim i azjatyckim (pontyjskim), tworząc unikalne i niezwykle bogate zespoły fauny i flory. Ta biogeograficzna złożoność jest jednym z najważniejszych aspektów, które wyróżniają Bałkany na tle reszty kontynentu.

Styk Trzech Wielkich Regionów Biogeograficznych

Jak widać na mapach opracowanych przez Europejską Agencję Środowiska, Półwysep Bałkański jest prawdziwym "węzłem biogeograficznym". Region śródziemnomorski, z jego wiecznie zieloną, twardolistną roślinnością, wdziera się tu głęboko w ląd wzdłuż wybrzeży i dolin rzecznych. Region kontynentalny, z jego lasami liściastymi zrzucającymi liście na zimę i stepami, dominuje w północnej i centralnej części półwyspu. Region alpejski, z jego surowymi murawami i roślinnością naskalną, tworzy "wyspy" w najwyższych partiach gór.

To zderzenie widać doskonale na przykładzie wybrzeża Chorwacji. Wystarczy przejechać kilkadziesiąt kilometrów od śródziemnomorskiego wybrzeża w głąb lądu, przez pasmo Velebitu, aby znaleźć się w zupełnie innym, kontynentalnym świecie Liki, z mroźnymi zimami i lasami bukowymi. Ta gwałtowna zmiana, zachodząca na tak krótkim dystansie, jest fenomenem w skali europejskiej.

W rezultacie, na Bałkanach można w ciągu jednego dnia zobaczyć krajobrazy i spotkać gatunki, które gdzie indziej w Europie są od siebie oddalone o tysiące kilometrów. Można tu znaleźć zarówno flamingi na słonych lagunach, jak i kozice na alpejskich turniach; zarówno gaje oliwne, jak i pierwotne puszcze bukowe. Ta niezwykła "kondensacja" europejskiej przyrody jest największym bogactwem Bałkanów.

Rola Gór jako Barier i Korytarzy Ekologicznych

W tym zderzeniu stref klimatycznych i roślinnych, kluczową rolę odgrywają potężne systemy górskie. Działają one na dwa, pozornie sprzeczne sposoby. Z jednej strony, są one potężnymi barierami, które utrudniają lub uniemożliwiają rozprzestrzenianie się gatunków. Z drugiej strony, ich grzbiety stanowią naturalne korytarze ekologiczne, którymi gatunki mogą migrować na osi północ-południe.

Jako bariery, pasma takie jak Góry Dynarskie czy Stara Płanina, biegnące w poprzek głównych kierunków cyrkulacji, tworzą ostre granice klimatyczne i biogeograficzne. Uniemożliwiają one ekspansję ciepłolubnych gatunków śródziemnomorskich w głąb lądu, a jednocześnie blokują napływ gatunków kontynentalnych w kierunku wybrzeża. Ta izolacja była jednym z głównych motorów napędowych ewolucji i powstawania endemitów po obu stronach bariery.

Jednocześnie, te same łańcuchy górskie, zwłaszcza Dynarydy, biegnące południkowo, stanowią jeden z najważniejszych w Europie korytarzy ekologicznych, łączący Alpy z górami Grecji. Pozwala on na migrację gatunków górskich (zarówno roślin, jak i zwierząt), w tym dużych drapieżników, takich jak niedźwiedź i wilk. W kontekście globalnego ocieplenia, rola tych korytarzy, które pozwalają gatunkom na "ucieczkę" w chłodniejsze, wyżej położone rejony, staje się absolutnie kluczowa dla ich przetrwania.

Strefa Śródziemnomorska: Globalny "Hotspot" Bioróżnorodności

Jak już wspomniano, cały basen Morza Śródziemnego jest uznawany za jeden z 36 globalnych "gorących punktów" bioróżnorodności. Bałkańskie wybrzeże Adriatyku i Morza Egejskiego jest jednym z najcenniejszych i najlepiej zachowanych fragmentów tego unikalnego biomu. Charakteryzuje się on klimatem z gorącym, suchym latem i łagodną, deszczową zimą, co wymusiło na roślinach wykształcenie specyficznych adaptacji, z twardolistnością (sklerofilią) na czele.

W skali globalnej, ten typ klimatu i roślinności występuje tylko w pięciu, stosunkowo niewielkich regionach na Ziemi: w basenie Morza Śródziemnego, w Kalifornii, w centralnym Chile, w południowo-zachodniej Australii oraz w Kraju Przylądkowym w RPA. Wszystkie te regiony, mimo że leżą na różnych kontynentach, charakteryzują się podobną strukturą roślinności i niezwykle wysokim bogactwem gatunkowym i endemizmem.

Porównanie bałkańskiej roślinności śródziemnomorskiej z jej odpowiednikami na innych kontynentach jest fascynującym studium ewolucji konwergentnej – procesu, w którym niespokrewnione gatunki, w odpowiedzi na podobne warunki środowiskowe, wykształcają podobne adaptacje. Analiza ta pozwala w pełni docenić globalną unikalność i wartość tego, co możemy podziwiać na dalmatyńskich wyspach czy na wybrzeżu Grecji.

Charakterystyka Klimatu i Roślinności Twardolistnej

Kluczową cechą, która łączy wszystkie pięć regionów śródziemnomorskich na świecie, jest reżim opadowy, z letnią suszą i zimowymi deszczami. Jest to klimat bardzo wymagający dla roślin, który wymusił na nich wykształcenie strategii oszczędzania wody. Najważniejszą z nich, jak już wspomniano w artykule o roślinności wybrzeża, jest twardolistność – posiadanie małych, twardych, skórzastych i wiecznie zielonych liści.

Ta adaptacja, w połączeniu z innymi, takimi jak głębokie systemy korzeniowe czy produkcja olejków eterycznych, okazała się ewolucyjnym sukcesem. W rezultacie, we wszystkich pięciu regionach świata, niezależnie od siebie, wyewoluowały formacje roślinne o bardzo podobnej strukturze i wyglądzie – gęste, wiecznie zielone zarośla, zwane w Europie makią, w Kalifornii chaparralem, w Chile matorralem, w RPA fynbosem, a w Australii kwonganem.

Te zarośla są niezwykle bogate gatunkowo, a stopień endemizmu jest w nich bardzo wysoki. Są one również ekosystemami przystosowanymi do ognia – pożary są naturalnym i niezbędnym czynnikiem, który stymuluje odnawianie i utrzymanie bioróżnorodności. Ten zespół cech – twardolistność, wysoka bioróżnorodność i zależność od ognia – jest uniwersalną "sygnaturą" biomu śródziemnomorskiego na całym świecie.

Bałkańskie Wybrzeże w Kontekście Innych Regionów Śródziemnomorskich Świata

Porównując bałkańską strefę śródziemnomorską z jej odpowiednikami na innych kontynentach, można dostrzec zarówno uderzające podobieństwa, jak i istotne różnice. Podobieństwo leży w ogólnej strukturze roślinności i adaptacjach gatunków. Różnice wynikają z odmiennej historii geologicznej i ewolucyjnej każdego z tych regionów.

Bałkańska strefa śródziemnomorska, wraz z całym basenem Morza Śródziemnego, jest największym i najbardziej zróżnicowanym z pięciu regionów. Jest również regionem o najdłuższej historii i najsilniejszym wpływie człowieka, który od tysięcy lat kształtował ten krajobraz, wprowadzając uprawy oliwki, winorośli i fig. W rezultacie, jest to krajobraz głęboko kulturowy, w którym trudno jest oddzielić to, co naturalne, od tego, co jest dziełem człowieka.

W porównaniu np. z Australią czy RPA, gdzie flora jest znacznie starsza i bardziej unikalna, flora śródziemnomorska Bałkanów jest bliżej spokrewniona z florą umiarkowanej Europy, co jest wynikiem cyklicznych migracji w czasie zlodowaceń. Jednocześnie, skomplikowana rzeźba i mozaika podłoża geologicznego sprawiły, że jest ona niezwykle bogata w lokalne endemity, co czyni ją jednym z najcenniejszych przyrodniczo obszarów na Ziemi.

Strefa Kontynentalna: Wpływy Eurazjatyckie

Rozległe wnętrze Półwyspu Bałkańskiego, z Niziną Panońską i kotlinami śródgórskimi, należy do strefy klimatu wilgotnego kontynentalnego, która w skali globalnej jest charakterystyczna dla wnętrza wielkich kontynentów na średnich szerokościach geograficznych. Jest to strefa, która rozciąga się od Europy Środkowo-Wschodniej, przez Ukrainę i południową Rosję, aż po północne Chiny i północno-wschodnie Stany Zjednoczone.

Klimat ten charakteryzuje się dużymi, rocznymi amplitudami temperatur, z gorącym latem i mroźną, śnieżną zimą, oraz maksimum opadów w ciepłej połowie roku. Naturalną formacją roślinną dla tej strefy są lasy liściaste zrzucające liście na zimę oraz, na obszarach bardziej suchych, stepy trawiaste. Bałkański interior jest zatem najbardziej na południe wysuniętym "przyczółkiem" tego wielkiego, euroazjatyckiego biomu.

Umieszczenie bałkańskiej strefy kontynentalnej w tym globalnym kontekście pozwala na zrozumienie jej specyfiki. Jest to strefa przejściowa, w której surowe, kontynentalne wpływy z północy i wschodu ścierają się z łagodzącymi wpływami śródziemnomorskimi z południa. Ta przejściowość, w połączeniu ze skomplikowaną rzeźbą terenu, jest przyczyną dużej zmienności i mozaikowości lokalnych warunków.

Klimat Dużych Amplitud i jego Wpływ na Florę

Jak już wspomniano w artykule o klimacie interioru, duża roczna amplituda temperatury jest kluczową cechą, która determinuje adaptacje roślin. Konieczność przetrwania zarówno letnich upałów, jak i zimowych mrozów, jest ogromnym wyzwaniem ewolucyjnym. Główną strategią, jaką wykształciły drzewa w tej strefie, jest zrzucanie liści na zimę.

Pozwala to na ograniczenie utraty wody w okresie, gdy jest ona zamarznięta i niedostępna, a także chroni delikatne tkanki przed uszkodzeniem przez mróz. Ta adaptacja jest uniwersalna dla wszystkich lasów liściastych strefy umiarkowanej na świecie, od Ameryki Północnej po wschodnią Azję. Dominującymi rodzajami drzew w tych lasach są dęby, buki, graby, klony i lipy, które tworzą podobne strukturalnie ekosystemy na różnych kontynentach.

Bałkańskie lasy liściaste, w porównaniu z ich odpowiednikami w Europie Zachodniej, odznaczają się znacznie większym bogactwem gatunkowym. Jest to, po raz kolejny, dziedzictwo roli Bałkanów jako refugium lodowcowego, w którym przetrwało wiele gatunków drzew, które na zachodzie wyginęły (np. kasztanowiec, orzech włoski, platan). Ta reliktowa flora czyni bałkańskie lasy unikalnymi w skali Europy.

Lasy Liściaste i Stepy: Porównanie z Innymi Regionami Strefy Umiarkowanej

Porównując bałkańskie lasy liściaste z ich odpowiednikami w Ameryce Północnej czy wschodniej Azji, można dostrzec uderzające podobieństwa. Występują tu te same lub blisko spokrewnione rodzaje drzew, a struktura lasu jest bardzo podobna. Różnice leżą głównie w bogactwie gatunkowym, które na Bałkanach jest generalnie wyższe niż w silniej zlodowaconej Europie Zachodniej, ale niższe niż w Ameryce Północnej czy wschodniej Azji, które były jeszcze ważniejszymi refugiami.

Jeszcze ciekawsze jest porównanie stepu panońskiego. Jest on najbardziej na zachód wysuniętym fragmentem wielkiego pasa stepów euroazjatyckich, który ciągnie się aż po Mongolię. Jednocześnie, pod względem ekologicznym, jest on bardzo podobny do prerii Ameryki Północnej. W obu przypadkach są to formacje trawiaste, które wykształciły się w warunkach klimatu kontynentalnego, na żyznych glebach, i które w przeszłości były domem dla wielkich stad roślinożerców.

Historia transformacji tych stepów w najbardziej produktywne regiony rolnicze świata jest również uderzająco podobna. Zarówno puszta na Węgrzech i w Serbii, jak i preria w USA, w XIX wieku zostały niemal całkowicie zaorane i przekształcone w "pas kukurydzy" lub "pas pszenicy". Dziś w obu tych regionach podejmuje się wysiłki na rzecz ochrony i odtwarzania ostatnich, bezcennych fragmentów tych unikalnych, trawiastych ekosystemów.

Piętrowość Klimatyczno-Roślinna w Górach

Zjawisko piętrowości klimatyczno-roślinnej, czyli pionowej zmiany stref w górach, jest fenomenem globalnym, występującym we wszystkich wysokich pasmach górskich na Ziemi. Jednak na Bałkanach, ze względu na wspomniane już zderzenie trzech wielkich stref biogeograficznych, ten pionowy gradient jest niezwykle wyraźny i skondensowany. Wspinaczka na wysoki bałkański szczyt jest jak szybka podróż z Grecji do Skandynawii.

Ten "efekt windy" pozwala na występowanie na niewielkim obszarze ogromnej różnorodności siedlisk i gatunków, od ciepłolubnych lasów śródziemnomorskich u podnóża, po arktyczno-alpejskie murawy na szczytach. Ta pionowa mozaika jest jednym z głównych powodów, dla których góry są takimi "gorącymi punktami" bioróżnorodności. Zrozumienie tej piętrowej struktury jest kluczem do interpretacji przyrody wszystkich bałkańskich masywów górskich.

Porównując piętrowość na Bałkanach z innymi górami świata, takimi jak Alpy, Kaukaz czy Andy, można dostrzec zarówno uniwersalne prawidłowości (np. ogólna sekwencja pięter), jak i lokalne specyfiki, wynikające z odmiennej historii i położenia geograficznego. Bałkańska piętrowość wyróżnia się właśnie tym unikalnym połączeniem elementów śródziemnomorskich, środkowoeuropejskich i alpejskich.

Pionowa Zmienność jako Odbicie Strefowości Horyzontalnej

Jak sformułował to wielki niemiecki przyrodnik Alexander von Humboldt, pionowy układ stref roślinnych w górach jest w dużej mierze odbiciem horyzontalnej zmiany stref od równika do biegunów. Wspinając się w górę, napotykamy kolejno na formacje roślinne, które przypominają te, które występują na coraz wyższych szerokościach geograficznych. Na Bałkanach ta zasada jest doskonale widoczna.

Najniższe piętro, regiel dolny, z jego lasami dębowo-grabowymi, odpowiada strefie lasów liściastych Europy Środkowej. Wyższe piętro regla dolnego, zdominowane przez lasy bukowe, przypomina lasy z południowej Skandynawii. Piętro regla górnego, z lasami świerkowymi, jest odpowiednikiem borealnej tajgi. Wreszcie, piętro alpejskie, z murawami i karłowatymi krzewinkami, jest ekologicznym odpowiednikiem arktycznej tundry.

Ta analogia pozwala na postrzeganie bałkańskich gór jako "kontynentu w miniaturze", na którym na przestrzeni zaledwie 2000 metrów w pionie można prześledzić zmiany, które w poziomie zachodzą na dystansie 2000 kilometrów. Jest to niezwykły, skondensowany model globalnych stref klimatyczno-roślinnych.

Strefa Alpejska: "Arktyczna Wyspa" na Południu Europy

Najwyższe piętro roślinne w bałkańskich górach, piętro alpejskie, jest z biogeograficznego punktu widzenia niezwykle interesujące. Stanowi ono "archipelag arktycznych wysp", rozrzuconych na ciepłym, śródziemnomorskim "morzu". Flora i fauna tych "wysp" jest zupełnie inna niż w otaczających je niższych piętrach i ma charakter arktyczno-alpejski.

Gatunki te są reliktami z epoki lodowcowej. W czasie zlodowaceń, gdy klimat był znacznie chłodniejszy, roślinność arktyczna i borealna zajmowała rozległe obszary nizinnej Europy, w tym Bałkanów. W miarę ocieplania się klimatu, gatunki te "wycofywały się" na północ, a także "wspinały się" w coraz wyższe partie gór, które jako jedyne oferowały im odpowiednio chłodne warunki. Dziś ich populacje, izolowane na poszczególnych szczytach, są żywym dowodem na dawne zmiany klimatyczne.

Porównując florę alpejską Bałkanów z florą Alp czy gór Skandynawii, można dostrzec wiele wspólnych, arktyczno-alpejskich gatunków. Jednocześnie, długa izolacja doprowadziła do powstania na Bałkanach wielu endemicznych gatunków alpejskich, które nie występują nigdzie indziej. Ta unikalna mieszanka elementów borealnych i endemicznych jest jedną z najbardziej charakterystycznych cech bałkańskiej przyrody.

Znaczenie Globalne: Refugium i Centrum Endemizmu

Podsumowując, globalne znaczenie klimatu i stref roślinnych Bałkanów wynika przede wszystkim z ich unikalnej, podwójnej roli w historii Ziemi. Były one jednym z najważniejszych w Europie refugiów, w których przetrwała flora i fauna trzeciorzędowa i plejstoceńska, a jednocześnie, dzięki skomplikowanej rzeźbie, stały się niezwykle aktywnym centrum ewolucji, w którym powstały setki nowych, endemicznych gatunków. To połączenie funkcji "muzeum" i "fabryki" bioróżnorodności jest kluczem do ich światowej rangi.

Genetyczne dziedzictwo, jakie kryje się w bałkańskich populacjach roślin i zwierząt, ma znaczenie nie tylko naukowe. Jest ono bezcennym rezerwuarem, który może być kluczowy dla przyszłości Europy, np. w kontekście poszukiwania odmian drzew odpornych na zmiany klimatyczne czy gatunków o potencjalnym znaczeniu medycznym. Ochrona tego "banku genów" jest zatem inwestycją w przyszłość.

Ta globalna perspektywa pozwala w pełni docenić, jak niezwykłym i cennym regionem są Bałkany. Nie jest to jedynie "kocioł" konfliktów, jak często przedstawiają to media, ale przede wszystkim "tygiel" życia, w którym przez miliony lat, w niezwykłej harmonii z dramatyczną rzeźbą terenu, kształtowało się jedno z najbogatszych i najważniejszych dziedzictw przyrodniczych naszej planety.

Bałkany jako Kluczowe Refugium Lodowcowe w Plejstocenie

Jak już wielokrotnie podkreślano, rola Bałkanów jako jednego z trzech głównych europejskich refugiów w epoce lodowcowej jest faktem o znaczeniu fundamentalnym, potwierdzonym przez setki badań paleobotanicznych i genetycznych. W porównaniu z refugium iberyjskim i apenińskim, refugium bałkańskie było prawdopodobnie najważniejsze, ponieważ miało najszersze połączenie z resztą kontynentu, co ułatwiło późniejszą rekolonizację.

To właśnie z Bałkanów, po ustąpieniu lądolodu, wyruszyły na północ i zachód "armie" drzew, takich jak dąb, buk, grab i jesion, które ponownie zalesiły ogromne połacie Europy. Badając pyłki roślin w osadach jeziornych w całej Europie, naukowcy są w stanie precyzyjnie odtworzyć trasy i tempo tych postglacjalnych migracji, a ich punktem wyjścia jest niemal zawsze Półwysep Bałkański.

To dziedzictwo jest wciąż zapisane w genach współczesnych populacji. Populacje wielu gatunków na Bałkanach odznaczają się znacznie większą różnorodnością genetyczną niż populacje w reszcie Europy, które powstały w wyniku "efektu założyciela" (z niewielkiej liczby osobników-kolonizatorów). Ta różnorodność genetyczna jest bezcennym zasobem, który zwiększa zdolności adaptacyjne gatunków do przyszłych zmian środowiskowych.

Wpływ na Współczesną Florę i Faunę Europy

W rezultacie, współczesna flora i fauna Europy Środkowej i Północnej jest w dużej mierze "córką" flory i fauny bałkańskiej. Zrozumienie ekologii i genetyki populacji na Bałkanach jest zatem kluczem do zrozumienia całego, europejskiego systemu przyrodniczego. Jest to perspektywa, która całkowicie zmienia postrzeganie tego regionu – z peryferyjnego na centralny.

Co więcej, wiele gatunków, które przetrwały zlodowacenia na Bałkanach, nie zdołało później rozprzestrzenić się na resztę kontynentu, pozostając endemitami. W rezultacie, bogactwo gatunkowe na Bałkanach jest dziś znacznie wyższe niż w reszcie Europy. Ta niezwykła "nadwyżka" bioróżnorodności jest najcenniejszym wkładem Bałkanów w przyrodnicze dziedzictwo kontynentu.

W kontekście globalnym, historia ta jest doskonałym przykładem, jak długoterminowe procesy klimatyczne i geologiczne kształtują współczesne wzorce rozmieszczenia życia na Ziemi. Jest to również potężne przypomnienie o tym, jak ważne jest zachowanie "źródłowych" regionów bioróżnorodności, ponieważ to właśnie one są rezerwuarem, z którego przyroda może czerpać siły do regeneracji po przyszłych kryzysach. W tym sensie, ochrona przyrody Bałkanów jest inwestycją w przyszłość całej Europy.

ŹRÓDŁA I BIBLIOGRAFIA

• Hewitt, G. M. (2000). The genetic legacy of the Quaternary ice ages. Nature, 405(6789), 907-913.
• Tzedakis, P. C. (2009). The Balkans as a glacial refugium. In: Mediterranean type ecosystems. Springer, Berlin, Heidelberg.
• Blondel, J. et al. (2010). The Mediterranean region: biological diversity in space and time. Oxford University Press.